czwartek, 6 października 2016

szabla staropolska

Szabla. Broń sieczna o zakrzywionej głowni, używana przede wszystkim do walki z konia, rzadziej w piechocie. W przeciwieństwie do europejskiego miecza, szabla jest produktem koczowniczej cywilizacji eurazjatyckiego stepu. Do Europy trafiła wraz ze wschodnimi najeźdźcami - Tatarami i Turkami. W Polsce wchodziła stopniowo w użycie w ciągu 1. poł. w. XVI, w wyniku coraz bardziej intensywnych kontaktów (wojennych i pokojowych) ze światem Orientu oraz tworzenia jednostek wojskowych uzbrojonych i przybranych na sposób wschodni. Szeroką popularność zyskała za czasów Stefana Batorego, w ostatniej ćwierci XVI w., wraz z ukształtowaniem się ubioru narodowego o charakterze węgiersko-orientalnym.

Najstarszy typ szabli stosowanej w Polsce, wywodzący się z Turcji, miał głownię o niezbyt silnej krzywiźnie i lekko zakrzywioną rękojeść, zakończoną metalowym kapturkiem. Pod koniec XVI i na pocz. XVII w. dominował typ szabli węgierskiej, o pięknej głowni, z szerokim obosiecznym piórem i kilkoma bruzdami, o rękojeści zakończonej owalną, ukośnie ściętą głowicą oraz bardzo długim jelcu. Zdobione egzemplarze szabel typu węgierskiego są stosunkowo rzadkie, a ich uroda wynika przede wszystkim ze szlachetnych proporcji. Około poł. w. XVIII ukształtował się rodzimy typ szabli, tzw. husarskiej, stanowiący najwyższe osiągnięcie funkcjonalno-estetyczne w rozwoju tego typu broni. W przeciwieństwie do szabel wschodnich, w których jedyną osłonę dłoni stanowił jelec, szabla husarska miała rękojeść zamkniętą. Pewność chwytu wzmacniał tzw. paluch, czyli przynitowany do jelca pierścień, do którego wsuwano kciuk. Głownie szabel husarskich różniły się od węgierskich przede wszystkim redukcją szerokości pióra. Obok stalowych opraw "czarnych" szabel, bojowych, wykonywano wspaniale zdobione egzemplarze szabel husarskich o oprawach i okuciach pochwy ze srebra, pokrytych wyrafinowanym ornamentem. Z Turcji wywodzi się tzw. karabela, o rękojeści w kształcie profilu głowy ptaka i krutkim jelcu. Karabele bojowe miały okładziny rękojeści wykonane z drewna, nabijane metalowymi ćwiekami. W wersji paradnej drewno zastępowano kością, srebrem lub półszlachetnymi kamieniami. Przydatność bojowa karabeli była ograniczona, ze względu na słabą osłonę dłoni. Jej walory dekoracyjne sprawiły jednak, że stała się najpopularniejszym rodzajem szabli noszonej do stroju polskiego, a z czasem niemal synonimem szabli polskiej. Znacznie rzadziej od wymienionych spotykane są szable typu tatarskiego (zapewne do nich odnoszą się znane ze źródeł terminy "ordynka" i "czeczuga"), o archaicznej, słabo zakrzywionej głowni, graniastosłupowym kapturku, ustawionym pod kątem rozwartym w stosunku do prostej rękojeści pokrytej rybią skórą, oraz bardzo krótkim, prostym jelcu.


Zapotrzebowanie na szable było w Polsce ogromne, a miejscowa produkcja mogła je zaspokoić tylko częściowo. Z Zachodu sprowadzano przede wszystkim głownie (szczególnym uznaniem cieszyły się wyroby kuźnic styryjskich). Broń wschodnia trafiała do Polski w wyniku wymiany handlowej, ale często także jako łup wojenny. Ceniono głownie damasceńskie, charakteryzujące się piękną strukturą stali, pokrytej siecią delikatnego, nieregularnego ornamentu, ale w równym stopniu bogate tureckie lub perskie oprawy. Stopniowo, od 2. poł. w. XVII, zaczęto w Polsce zdobić broń według mody wschodniej. Ośrodkiem owego zdobnictwa był Lwów, gdzie działała liczna kolonia rzemieślników ormiańskich, doskonale obeznanych z techniką i stylem sztuki orientalnej. Ich produkty, w tym także szable, należą do najpiękniejszych przykładów staropolskiego rzemiosła artystycznego. Estetyczne wartości uzbrojenia, szczególnie szabli, były w wysokiej cenie; oręż na równi z obrazami i tkaninami służył do dekoracji staropolskich wnętrz.

Szabla znalazła się w samym centrum szlacheckiej obyczajowości, wywodzącej się ze średniowiecznego etosu rycerskiego, przejmując rolę miecza. Jej noszenie było przywilejem, ale i obowiązkiem szlachcica. Jak pisze J. D. Ochocki, szabla stanowiła konieczny atrybut podczas wszystkich wystąpień oficjalnych, nawet w czasie nabożeństw. Pojawienie się w gościnie bez broni traktowano jako uchybienie dla gospodzarza, który jednak powinien był zachęcić gościa do odłożenia szabli lub szpady. Człowieka przy szabli automatycznie uważano za szlachcica, co w XVIII w. wykorzystywano w walce wyborczej na sejmikach, sprowadzając na nie uzbrojonych ad hoc chłopów lub uczniów ze szkół jezuickich. Przywilej noszenia szabli, nadany artystom lwowskim przez sąd kapturowy w r. 1764, był zewnętrznym wyrazem uwolnienia ich spod jurysdykcji cechowej i zaliczenia do adeptów sztuk wyzwolonych. Szabla stale obecna w życiu szlacheckim stała się narzędziem rozstrzygania konfliktów, czy to w spontanicznych starciach, czy w pojedynkach. Walka na szable należała do koniecznych umiejętności szlachcica, a polska szkoła szermierki doszła do wysokiego stopnia doskonałości. Szabla jest prawdopodobnie najsilniej osadzonym w narodowej mitologii elementem kultury staropolskiej. Nie przypadkowo wspomina o niej tekst polskiego hymnu. Jeszcze w XX w., tracąc znaczenie na polu walki, zachowała swe funkcje symboliczne i honorowe.

Ostrowski Jan K. (opracowanie hasła)

Borowski Andrzej (redaktor naczelny) - Słownik sarmatyzmu: pojęcia, idee, symbole - Wydawnictwo Literackie - 2001 - s. 190-193